اجتناب‌شناسی

برای شروع درمان باید اجتناب را بشناسیم.
اجتناب در لغت به معنی دوری کردن، دوری گزیدن، روبرو نشدن، مواجه نشدن، گریختن و فرار است. زمانی که اجتناب به عنوان یک راهبرد رویارویی واقع می‌شود در کوتاه مدت باعث کاهش اضطراب و حال بد است، ولی در دراز مدت باعث فشار روانی شدید می‌شود.
یعنی زمانی که باید برای یک رویارویی تلاش کرده و مشکلاتمان را حل کنیم، ترجیح می‌دهیم فرار کنیم تا اینکه بمانیم و مواجه شویم. شاید در همان لحظه‌ی اول فرار، ما را راحت کند، ولی وقتی راهبرد به صورت عادت در می‌آید و همیشه در اجتناب به سر می‌بریم، دیگر باعث راحتی و آرامش نیست، بلکه فشار روانی شدید تولید می‌کند و مسائل حل نشده که در ذهن انباشته می‌شود، از بین نمی‌رود.
یکی از اجتناب‌هایی که بسیار خطرناک بوده و باعث اکثر بیماریهای روانی است، اجتناب از خود است که به خودگریزی معروف است. خودگریزی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد به توانایی‌ها و استعدادهای خود آشنا نیست و یا نمی‌خواهد بپذیرد. توقعات فرد از خود به حدی افراطی می‌شود که روبرو شدن با کوتاهی‌ها برای او غیر قابل تحمل می‌شوند. خودگریزی منتهی به فرار از خود مسئولیتی، از رفتارهایی می‌شود که با بی‌ارادگی، انعطاف‌ناپذیری و تکانش‌گری همراه است. در این افراد اجتناب از نگریستن به خود می‌تواند آنقدر شدید شود که به خودآزاری، سوء مصرف مواد یا مصرف افراطی غذا و خواب زیاد منجر شود.

در اجتناب‌های وسواسی عینی دو نوع اجتناب وجود دارد:

۱- اجتناب فعال

فرد کاری انجام می‌دهد که از وقوع افکار وسواس برانگیز جلوگیری کند.

مثال:

کسی که افکار صدمه زدن به دیگران را دارد برای رهایی از این فکر تمام وسایل تیز و برنده و چاقوها را در یک جعبه گذاشته و جعبه را در کمد گذاشته و درب کمد را چندین قفل می‌زند. در واقع از دسترس بودن این وسایل اجتناب می‌کند، زیرا در صورت در دسترس بودن، افکار مزاحم و اضطراب‌آور هجوم می‌آورند.

پس کاری که انجام داده تا از وقوع افکار وسواسی جلوگیری کند، جمع کردن و مخفی کردن وسایل تیز و برنده است.

۲- اجتناب غیر فعال

فرد کاری را نباید انجام بدهد تا افکار وسواسی پدید نیایند.

مثال:

کسی که وسواس نجاست دارد، از رفتن به توالت عمومی اجتناب می‌کند. زیرا در صورت رفتن افکار هجوم می‌آورند که دستت خورد به دیوار نجس شدی، دستت را به شیر زدی نجس شدی، شاید کسی که قبل از تو بوده نجاست و پاکی را رعایت نکرده و… . برای اینکه این افکار مزاحم و اضطراب‌آور هجوم نیاورند، بهتر می‌بیند اصلاً به توالت عمومی نرود. پس کاری هست که نباید انجام بدهد و آن رفتن به توالت عمومی است.

تمرین کشف اجتناب‌ها

برای کشف اجتناب‌ها، ساده‌ترین تمرین، شناخت و فهرست کردن ترس‌هاست. زیرا اساساً کار درباره‌ی هیجان، بیشتر و زودتر نتیجه می‌دهد تا با شناخت.

نحوه‌ی اجرای تمرین:

۱- کاغذی سفید بردارید و یک نقطه وسط آن کاغذ قرار دهید.

۲- این نقطه خودتان هستید، اسم خود را کنار آن بنویسید.

۳- ترس‌های خود را به طور ذهنی مرور کنید.

۴- به تعداد ترس‌هایی که دارید، دور این نقطه (خود) دایره بکشید.

۵- ترس‌هایتان را واضح کنید. یعنی در کنار هر دایره (ترس) یک فلش کشیده و سپس شکل ترس خود را بنویسید.

۶- سعی کنید تمام ترس‌هایتان را (چه کوچک و چه بزرگ) در اینجا بیاورید.

۷- اکنون ترس‌های خود را اولویت‌بندی کنید. یعنی آنها را بر حسب شدت و عمق واقعی یا کاذب بودن آنها طبقه‌بندی کنید و از بزرگ به کوچک بنویسید.

۸- در این مرحله، در کنار هر ترس، شکل اجتناب خود از آن ترس را بنویسید.

«به این ترتیب کلیه‌ی اجتناب‌های خود را خواهید شناخت.

مقایسه‌ی تطابقی اجتناب و انزجار

اجتناب

۱ – کارکرد اجتناب در حوزه رفتاری و شناختی است.
۲ – ریشه آن ترس شناختی است.
۳ – اجتناب در حوزه هوشیاری است.
۴ – اجتناب روش ایمنی بخش به ترس‌هاست.
۵ – در دراز مدت تبدیل به انکار می‌شود.

۶ – شکل اجتناب بستگی به نوع کسالت و ترس دارد.
۷ – اضطراب را مقطعی و کوتاه مدت کاهش می‌دهد.
۸ – اجتناب، تولید اجتناب می‌کند.
۹ – اجتناب در دراز مدت تبدیل به فشار روانی شدید می‌شود.
۱۰ – اجتناب از ترس واقعی، موجب تبدیل شدن آن به ترس وهمی می‌شود.

۱۱ – اجتناب، با ترس و اضطراب شرطی می‌شود.
۱۲ – اجتناب، وسواس عملی را به وسواس فکری(ذهنی) تبدیل می‌کند.
۱۳ – اجتناب، عامل تداوم بخش وسواس است.
۱۴ – اجتناب آگاهانه صورت می‌گیرد.
۱۵ – ریشه اجتناب، ترس از روبرو شدن با واقعیت است.

۱۶ – عملکرد اجتناب بیشتر در حوزه OCPD است.
۱۷ – حاصل تربیت سخت‌گیر و کنترل‌گر است.
۱۸ – گاهی اجتناب، روش اطمینان‌بخش واقع می‌شود.
۱۹ – اجتناب تولید فکر مزاحم کرده و نهایتاً منجر به نشخوار ذهن می‌شود.
۲۰ – پشت هر عمل اجتنابی، فکر مزاحم نهفته است.

۲۱ – اعتماد به نفس را کاهش می‌دهد.
۲۲ – وهم را تولید، تشدید و تداوم می‌دهد.
۲۳ – اجتناب، سلب مسئولیت از خود است.
۲۴ – اجتناب از فکر مزاحم وسواسی، امکان پذیر نیست.
۲۵ – اجتناب تولید انزوا و افسردگی می‌کند.

۲۶ – اجتناب ابزار شیطان است.
۲۷ – اجتناب بهترین دروغ و خودفریبی انسان است.
۲۸ – اجتناب، دور معیوب ماندگار می‌سازد.
۲۹ – اجتناب تولید درماندگی می‌کند.
۳۰ – اجتناب از اجتناب، درمان اجتناب است.
۳۱ – وسواس، از اولین اجتناب شکل می‌گیرد.

انزجار

 

۱ – کارکرد انزجار در حوزه احساسی و هیجانی است.
۲ – ریشه آن ترس عادی است.
۳ – انزجار در حوزه نیمه هوشیار است.
۴ – انزجار، آغازین نقطه عطف وسواس( OCD) و پایان دوره درمان وسواس است.
۵- در دراز مدت تبدیل به اجبار می‌شود.

۶- شکل انزجار بستگی به نوع تعارضات درونی فرد دارد.
۷ – همراه با اضطراب پنهان یا خفیف است.
۸ -انزجار در وسواس نوعی اجتناب خفیف است.
۹ – انزجار در دراز مدت به ترس مرضی تبدیل می‌شود.
۱۰ – انزجار از موقعیت واقعی، آن را به ترس مرضی جابجا می‌کند.

۱۱ – در انزجار، اضطراب با موقعیت اضطراب‌زا متناسب است.
۱۲ – انزجار به صورت ذهنی و حسی است و بدون هیچ عمل اجباری و اطمینان‌بخش می‌باشد.
۱۳ – انزجار، علامت آشکار شدن وسواس است.
۱۴ – انزجار، نیمه آگاهانه صورت می‌گیرد.
۱۵ – ریشه انزجار مهار و سرکوب کردن میل جنسی است.

۱۶ – عملکرد انزجار در حوزه OCD است.
۱۷ – رفتارهای انزجاری از یادگیریهای غلط حاصل می‌شود.
۱۸ – رفتار انزجاری، نوعی روش خنثی‌ساز است.
۱۹ – انزجار احساس و حال بد تولید می‌کند.
۲۰ – معمولا فکر مزاحم خاصی پشت رفتارهای انزجاری نیست.

۲۱ – انزجار رابطه مستقیم با احساس حقارت دارد.
۲۲ – احساس بد ناشی از انزجار، موقتی و زود گذر است.
۲۳ – انزجار، اکراه از خود است.
۲۴ – اجتناب از موقعیت منزجر کننده، امکان‌پذیر است.
۲۵ – انزجار تولید خشم می‌کند.

۲۶ – انزجار ابزارک شیطان است.
۲۷ – انزجار از علائم خباثت انسان است.
۲۸ – با بکارگیری اراده، مهار شدنی است.
۲۹ – انزجار زندگی را مختل نمی‌کند.
۳۰ – درمان انزجار، مواجهه و ماندن طولانی، مکرر و مداوم در موقعیت است.
۳۱ – وسواس از انزجار آغاز می‌شود.